New issue

2023, №: 6

More

Наука, новые технологии и инновации Кыргызстана

Paper
Authors
  1. Тайиров А.-С.М., Тайиров М.М., Мусаев О.М.
  2. Тайиров А.-С.М., Тайиров М.М., Мусаев О.М.
  3. A.-S.M. Taiirov, M.M. Taiirov, O.M. Musaev
Title
  1. ОТРАЖЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ ПЕРЕРАБОТКИ МОЛОКА И РУКОДЕЛИЯ (МАСТЕРСТВА) В ПРОИЗВЕДЕНИИ ЖУСУПА БАЛАСАГЫНА «БЛАГОДАТНОЕ ЗНАНИЕ»
  2. ЖУСУП БАЛАСАГЫНДЫН «КУТТУУ БИЛИМ» ЧЫГАРМАСЫНДАГЫ СҮТТҮ КАЙРА ИШТЕТҮҮ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫН ЖАНА КОЛ ӨНӨРЧҮЛҮКТҮН (УСТАЧЫЛЫКТЫН) БЕРИЛИШИ
  3. REFLECTION OF MILK PROCESSING TECHNOLOGIES AND HANDICRAFTS (CRAFTSMANSHIP) IN THE WORK OF ZHUSUP BALASAGYN «BLESSED KNOWLEDGE»
Abstract
  1. В статье исследуется традиционное знание кочевников и оседлых народов в произведении Жусупа Баласагына “Благодатное знание” о технологии переработки продуктов питания, получаемых ими благодаря животноводству и земледелию, а также рукоделия и мастерства. Автор в своём произведении пишет о значении, созданных кочевым народом материальных ценностей, необходимых человеческому обществу и дает им глубокую характеристику. Кумыс, молоко, айран, жуурат, курут, о которых пишет Жусуп Баласагын, и настоящее время употребляются людьми, как необходимое питание. Жуурат и айран готовили из кипячённого молока путём сквашивания. Кочевники в большинстве случаев использовали жуурат, когда переезжали в джайлоо. Из жуурата и айрвна делали сузьму, а из сузьмы – курут. В настоящее время наш народ готовит курут с двумя путями: а) из сузьмы б) кипячённый курут. Есть десятки сортов изготовленных курутов. Все необходимое для жизнедеятельности кочевой народ получал от животноводчества. Из овечей шерсти ткали одежду, квасили кожу и из него готовили шубу. Автор убедительно пишет, что земледелие также было необходимой деятельностью народа, как и животноводчества, в эпоху Караханидов. Рукоделие возникло перед образованием классов. Рукоделие постепенно переросло в профессию мастеров. В своем труде Жусуп Баласагын широко отражает условия работы мастеров, поделки и их качества. В эпоху Караханидов главы государства относились к мастерам с очень большим уважением. Они увековечили свои имена через их труды. Например, имеются в настоящее время такие памятники средневековья, как Бурана, Таш-Рабат, СафедБулан, Узгенский архитектурный комплекс.
  2. Жусуп Баласагындын “Куттуу билим” чыгармасындагы көчмөн жана отурукташкан элдердин малчарбачылыктан, дыйканчылыктан алган тамак-аш азыктарын кайра иштетүү, улуттук буюмдарды жасоо технологиясын жана кол өнөрчүлүк менен устачылыктын зарылдыгын жакшы билишкендиги изилденди. Автор өз чыгармасында мал чарбачылык менен алектенген көчмөн элдердин адам коомуна керектүү материалдык байлыкты жаратуудагы ордун жана аларга тиешелүү мүнөздөрүн да жазган. Жусуп Баласагын жазган кымыз, сүт, айран, жуурат, куруттарды элибиз азыр деле чоң керектөө менен тамак-аш катарында колдонушат. Жууратты да, айранды да бышырылган сүттү уютуу жолу менен алышкан. Жууратты көчмөн элибиз көбүнчө жайлоого көчүп-конуу мезгилинде пайдаланышкан. Жуураттан же айранданалынган сүзмөдөн курут жасашкан. Азыркы мезгилде да элибиз эки жол менен даярдашкан (а) сүзмө курут, б) кайнатылган курут) куруттун ондогон түрү бар. Көчмөн элибиз турмуш-тиричиликке керек болгон бардык нерселерин төрт-түлүк малдан алышкан. Койдун жүнүнөн кийим-кече даярдашкан. Терини аштап, анан ийлеп тон тигишкен. Дыйканчылык дале Караханид доорундагы элибиздин мал чарбачылыгы сыяктуу өтө зарыл чарбачылык экендигин, автор, даана жазып калтырган. Кол өнөрчүлүк таптар түзүлөр алдында пайда болгон. Кол өнөрчүлүк өсүп олтуруп устачылык кесибине айланган. Жусуп Баласагын өз эмгегинде усталардын сапаттары, шарттары, жасаган буюмдары жөнүндө кенен кесири жазган. Караханид заманындагы мамлекет башчылар усталарга чоң сый-урмат көрсөтүү менен мамиле кылышып, алардын эмгеги аркылуу өздөрүнүн аттарын келечекке таштап кетишкен. Мисалы: Бурана, Таш-Рабат, Сафед-Булан, Өзгөн архитектуралык комплекси.
  3. The article explores the traditional knowledge of nomads and settled peoples in the work of Zhusup Balasagyn “Blessed Knowledge” about the technology of processing food products obtained by them through animal husbandry and agriculture, as well as needlework and craftsmanship. The author in his work writes about the significance of the material values created by the nomadic people that are necessary for human society and gives them a deep characteristic. Kumis, milk, ayran, zhurat, kurut, which Zhusup Balasagyn writes about, are still used by people as a necessary food. Zhurat and ayran were prepared from boiled milk by fermentation. Nomads in most cases used juuret when they moved to the jailoo. From Jurata and ayran did suzma, and suzma – kurut. Currently, our people prepare kurut with two ways: a) from suzma b) boiled kurut. There are dozens of varieties of manufactured kuruts. The nomadic people received everything necessary for life from animal husbandry. Clothes were woven from sheep's wool, leather was fermented, and a fur coat was prepared from it. The author convincingly writes that agriculture was also a necessary activity of the people, as well as animal husbandry, in the era of the Karakhanids. Needlework arose before the formation of classes. Needlework gradually developed into the profession of masters. In his work, Zhusup Balasagyn broadly reflects the working conditions of craftsmen, crafts and their quality. In the Karakhanid era, the heads of state treated the masters with great respect. They immortalized their names through their writings. For example, there are currently such monuments of the middle ages as Burana, Tash-Rabat, Safed-bulan, and the Uzgen architectural complex.
Keywords
  1. Жусуп Баласагын, Благодатное знание, государство Караханидов, кочевой народ, оседлый народ, животноводчество, животновод, дехканин, Ферганская долина.
  2. Жусуп Баласагын, Куттуу билим, Караханид мамлекети, көчмөн эл, отурукташкан эл, мал чарбачылык, малчы, дыйкан, Фергана өрөөнү.
  3. Zhusup Balasagun, Beneficial knowledge, the state of Karakhanids, a nomadic people, settled people, livestock farming, livestock, farmer, Fergana valley.
Authors info
  1. Тайиров А.-С.М., Кыргызский государственный университет им. И.Арабаева, г.Бишкек, Кыргызская Республика, аспирант. Тайиров Миталип Муратович, Кызыл-Кийский педагогический институт, г.Кызыл-Кия, Кыргызская Республика, доктор физикоматематических наук, профессор. Мусаев Омурбек Мамаюсупович, Кызыл-Кийский педагогический институт, г. Кызыл-Кия, Кыргызская Республика, старший преподаватель.
  2. Тайиров А.-С.М., И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университети, Бишкек шаары, Кыргыз Республикасы, аспирант. Тайиров Миталип Муратович, Кызыл-Кыя педагогикалык университети, Кызыл-Кыя шаары, Кыргыз Республикасы, физика жана математика илимдеринин доктору, профессор. Мусаев Өмүрбек Мамаюсупович, Кызыл-Кыя педагогикалык университети, Кызыл-Кыя шаары, Кыргыз Республикасы, ага окутуучу.
  3. A.-S. Taiirov, Kyrgyz state University by name of I.Arabaev, Bishkek, Kyrgyz Republic, postgraduate student. Mitalip Tairov, Kyzyl-Kiya pedagogical Institute, Kyzyl-Kiya, Kyrgyz Republic, doctor of physical and mathematical sciences, professor. Omurbek Musaev, Kyzyl-Kiya pedagogical Institute, Kyzyl-Kiya, Kyrgyz Republic, senior lecturer.
Pdf
DOI
  • DOI:10.26104/NNTIK.2019.45.557
  • Citing
  • Тайиров А.-С.М., Тайиров М.М., Мусаев О.М. ОТРАЖЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ ПЕРЕРАБОТКИ МОЛОКА И РУКОДЕЛИЯ (МАСТЕРСТВА) В ПРОИЗВЕДЕНИИ ЖУСУПА БАЛАСАГЫНА «БЛАГОДАТНОЕ ЗНАНИЕ». Наука, новые технологии и инновации Кыргызстана. 2020. №. 1. C. 37-41